W drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. pojawia się na Niżu Środkowoeuropejskim, kultura pucharów lejkowatych (KPL). Nazwa pochodzi od kształtu naczyń glinianych, głównie średniej wielkości z brzuścem baniastym i szeroko rozchylonym kołnierzem ukształtowanym na podobieństwo lejka. Uważa się, że istniały conajmniej trzy ośrodki krystalizacji tej kultury: nad środkowo-dolną Łabą, dolną Odrą i obszarze kujawsko-północnowielkopolskim. Jej genezy należy szukać w długowiekowym wpływie kultur naddunajskich na ludność kultur mezolitycznych. Jednak proces jej formowania należy do jednego z najbardziej spornych zagadnień neolitu. KPL w dosyć krótkim czasie objęła swoim zasięgiem prawie cały obszar Środkowej Europy.  Dlatego używa się też terminu horyzont europejski kultur pucharów lejkowatych. Dzieli się na pięć głównych grup terytorialnych  : północną - obszary Danii oraz południowe części Szwecji i niemieckie wybrzeże Bałtyku zachodnią - obszary Holandii i dolnej Saksonii południową - Śląsk z Morawami oraz międzyrzecze Łaby i Solawy wschodnią - Pojezierza Pomorskie i Mazurskie, Kujawy, Wielkopolskę, północne Mazowsze i Nizinę Śląską południowo-wschodnią - Małopolska z zach. Wołyniem i pd. Mazowsze. Podział ten w zasadzie utrzymuje się w całym okresie trwania KPL. Początkowo dosyć jednolity krąg KPL ulega zróżnicowaniu czasowemu. Wyodrębniają się grupy lokalne często z dużymi wpływami kultur sąsiednich. Okres jej trwania to w przybliżeniu lata 4460-2900 p.n.e.

Faza najstarsza:

Na ziemiach polskich w fazie najstarszej (początkowej) KPL jest dosyć jednolita. Okres ten nazywamy fazą sarnowską (Sarnowo k. Włocławka). W ceramice typowymi dla całego obszaru zajmowanego przez ludność KPL są puchary typu A, amfory z kulistym brzuścem i lekko rozchyloną szyjką, dzbany i misy silnie rozchylone z płaskim dnem (ryc. 1). Naczynia tej fazy charakteryzują się bardzo ubogim zdobieniem lub jego całkowitym brakiem.  Osadnictwo reprezentowane jest przez niewielki osiedla stałe oraz małe osady sezonowe. Stwierdzono na nich zakładanie ocembrowanych studni. O obrządku pogrzebowym wiadomo niewiele przypuszcza sie jednak, że część gr. wschodniej weszła w krąg wierzeń megalitycznych. Wyroby krzemienne to przede wszystkim narzędzia z importowanego krzemienia czekoladowego: drapacze, wióry, przekłuwacze, zbrojniki. Z Sarnowa pochodzi najstarsza data radiowęglowa KPL na całym jej obszarze występowania 4460 lat p.n.e.

Ryc 1. Faza sarnowska k. pucharów lejkowatych wg. T. Wiślańskiego

Fazy młodsze: pikutowska, wiórecka, lubońska:

Ceramika:

W dotychczas dosyć jednorodnej ceramice zaczynają się w sposób bardzo wyraźny ukazywać różnice pomiędzy grupami terytorialnymi. Najogólniejsze zmiany to: wzrost ilości zdobień i ich typów, pojawianie się nowych typów i form naczyń,  np. flasz z kryzą, znikanie talerzy, wzrastanie ilości dużych naczyń zasobowych. Dotychczasowe formy przechodzą w fomy bardziej wygładzone. Dalej napopularniejszymi naczyniami są puchary lejkowate oraz amfory 2- lub 4-uche.

Osadnictwo:

Osadnictwo faz młodszych KPL nie jest jednolite. Przeważają nisko położone niewielkie osady otwarte. Natomaist na terenach południowych występują często osady wyżynne - na cyplach płaskowyży i łagodnych wzniesień. Osady są rozmieszczone dosyć regularnie na całym obszarze występowania tej kultury z wyraźnym zagęszczeniem osad większych i bogatszych na urodzajnych terenach. Zdarzają się także osady obronne zakładane w naturalnie dogodnych miejscach szczególnie na południu i na wschód od górnego Bugu. Budowano przeważnie niewielkie domy słupowe z drewna, półziemianki i ziemianki. Domy budowane były na planie prostokąta o powierzchni około 10-20 m^2. Jednak zdarzają się duże domy o wymiarach kikunastu na kilka metrów (np. Niedźwiedź koło Miechowa).

Obrządek pogrzebowy, wierzenia:

Bardzo często znajdowane szczególnie w gr. zachodniej i północnej ofiary bagienne świadczyć mają, wg niektórych badaczy, o silnie rozwiniętym kulcie, trudnych dzisiaj do idetyfikacji, bóstw zwiazanych z wodami i bagnami. Ofiary bagienne składano w przybrzeżnych partiach jezior lub bagnach, często na pomostach drewnianych o długości do 50 m i szerokości do 10 m (praktyki takie stwierdzono np. w Danii). Były to przeważnie naczynia gliniane, siekiery kamienne i krzemienne, wyroby z drewna (łodzie-dłubanki, łyżki, wiosła), ofiary ze zwierząt (bydła, świń, ryb, ptaków). Spotyka się także ofiary z ludzi - całe szkielety, czaszki lub pojedyncze kości. Ofiary bagienne występują od południowej Skandynawi i poprzez obszary północnych Niemiec docierają aż do północnej Polski oraz do grupy pd.-wsch. (głównie składy długich wiórów). W obrządku pogrzebowym początkowo panują zwyczaje odrębne od kręgu kultur wywodzących się z obszarów naddunajskich. Zmarłych układano w pozycji wyprostowanej, a nie jak wcześniej, u ludów ,,naddunajskich'' w pozycji skurczonej na boku. Zwyczaj ten jednak w późniejszych stadiach rozwoju KPL zanika. W czasie gdy KPL dobrze się utrwaliła na zajmowanych przez siebie terenach, w pasie rozciągającym się od Bretanii poprzez kraje Beneluksu, Danię, północne tereny Niemiec, Pomorze, Kujawy poprzez Lubelszczyznę aż do Małopolski Zachodniej, następuje dosyć szybka zmiana obrządku pogrzebowego. Pojawiają się potężne budowle grobowe nazywane megalitami. Zmiany w obrządku pogrzebowym nie są w zasadzie zauważalne w innych  obszarach działalności ludności KPL (np. w formach i typach ceramiki, wyrobów kamiennych itp.) Nasuwa to przypuszczenie (za V. G. Childem), że przez wielki obszary Europy rozprzestrzenił się wówczas nowy typ wierzeń (nowa ,,religia'') prowadzący do zapewnienia zmarłym jak najtrwalszych, wyróżniających się, miejsc spoczynku. Zaczęto budować komory grobowe z ważących wiele ton głazów. Początkowo dla jednego zmarłego (groby komorowe), później coraz większe, z dojściami (korytarzami) dla większej liczby zmarłych (groby korytarzowe). Z czasem zaczęto nad tymi grobami usypywać potężne kopce mające w Europie Środkowej objętość ponad 1000 m^3, długość ponad 100 m i szerokość ponad 3 m. Najczęściej o rzucie prostokatnym, trójkątnym lub trapezowatym. Zdarzają się również nasypy owalne lub okrągłe. Na terenie Polski noszą one nazwę ,,GROBÓW KUJAWSKICH'' (z nasypem trapezowatym lub trójkatnym). W Polsce najwięcej grobów megalitycznych występuje na Pomorzu i na Kujawach. Echa idei megalitycznej docierają poprzez Lubelszczyznę aż na Wołyń. Tutaj jednak z powodu braku potężnych głazów narzutowych budowle megalityczne mają nieco inny charakter. Zamiast komory lub obstawy z wielkich głazów budowano wydłużone grobowce wznosząc obstawy z mniejszych kamieni narzutowych (np. Karmanowice, Las Stocki, woj. lubelskie), opoki lub palisady drewnianej.

Wyroby kamienne:

W szerokim horyzoncie europejskim widać duże zróżnicowanie wyrobów kamiennych. Na terenach zajmowanych przez północne i zachodnie grupy KPL wyraźny jest wpływ tradycji mezolitycznych. Natomiast na terenach Polski i na wschód od niej wyroby kamienne podobnie jak ceramika nawiązują do szeroko rozumianych tradycji naddunajskich (wstęgowych a głównie lendzielskich). Zdecydowanie przeważają narzędzia rąbiące wykonane z różnych typów krzemienia a nie ze skał krystalicznych. Powszechnie też stosowano zwyczaj ich gładzenia conajmniej w części tnącej. Ze skał krystalicznych wykonywano charakterystyczne  topory bojowe.

Najważniejsze grupy terytorialne:

  Paweł Zaręba 1998-1999