Na terenach północno-wschodniej Polski na przełomie IV i III tys. p.n.e. rozwijały się autochtoniczne plemiona neolityczne wyrosłe na wcześniejszym podłożu mezolitycznym, związane z tzw. kręgiem kultur ceramiki grzebykowo-dołkowej. Krąg ten rozwijał się na obszarach całej pn.-wsch. Europy na wschodzie sięgając aż po Ural, a na północy aż po Morze Białe. Na ziemiach polskich zasięgiem swym obejmuje przede wszystkim tereny Warmii i Mazur. W III tys. kultury te rozprzestrzeniły się na tereny całego Niżu Polskiego . Nazwa tego kręgu kultur pochodzi od techniki tworzenia ornamentu na naczyniach glinianych, polegającej na wyciskaniu dołków palcami, patykami lub robieniu odcisków grzebieniami Ryc. 2 (np. Sokołówek woj. mazowieckie, Barkweda woj. warmińsko-mazurskie).

Osadnictwo, gospodarka:

Cechą, która najbardziej wyróżnia te kultury od innych kultur neolitycznych Środkowej Europy jest tryb życia związany z gospodarką myśliwsko-rybacko-zbieracką. Tereny zajmowane przez ludność tej kultury to lasy nad brzegami jezior, rzek, zatok, zalewami i nad otwartym morzem. Bardzo mało wiadomo o kulturach z tego kręgu. Większość pozostałości tej kultury to krótkotrwałe obozowiska głównie na terenach piaszczystych. Budynki mieszkalne to przede wszystkim naziemne szałasy z żerdzi na planie koła; na wschodzie oraz na obszarach południowych np. na terenach Polski spotyka się półziemianki o rzucie prostokątnym. Bardzo rzadko występują solidniejsze konstrukcje (np. w Serowie na wschód od Węgorzewa).   Ryc. 1 Figurka z bursztynu.

Ceramika:

Jest to element, który najbardziej świadczy o neolitycznym charakterze tej kultury. Ceramika wyróżnia się niezwykłym ubóstwem form. Niemal jedynym typem są jajowate naczynia ze spiczastym dnem (Ryc 2a) i krawędziami lekko zachylonymi do środka. Nie spotyka się naczyń z uchami. Charakterystyczne są natomiast ich zdobienia. Naczynia zdobione były przede wszystkim ornamentem układającym się w poziome pasy najczęściej na całej powierzchni naczynia. Ornament wykonywano palcami, patyczkami lub grzebyczkami (Ryc. 2b). Dołki były wyciskane bardzo mocno.  Słaba technika wypalania gliny spowodowała, że do naszych czasów pozostały w zasadzie tylko niewielkie fragmenty ceramiki. Na południowym zachodzie gdzie wpływy, innych kultur neolitycznych były znacznie większe,  spotyka się także naczynia płaskodenne, ale dominującą formą są naczynia ze spiczastym dnem (ryc. 3). Bardzo rzadko spotyka się misy, amforki z uchami i głębokie czarki.

a b  Ryc. 2  Ceramika k. dołkowo-grzebykowej a - naczynie o spiczastym dnie, b - fragment z odciskami grzebienia, wg E. Kempisty

a b Ryc.3 Ceramika kultury dołkowo-grzebykowj wg T. Wiślańskiego a) Wojdy, woj. podlaskie, b) Działy Czarnowieckie, woj. mazowieckie

Obrządek pogrzebowy:

Prawie nie są znane groby tej kultury. W kilku grobach szkieletowych odkrytych w pólnocno-wschodniej Polsce stwierdzono barwienie zwłok ochrą. Ciała były ułożone w pozycji wyprostowanej na wznak. Stwierdzono wyposażenie zmarłych w naszyjniki z kłów zwierzęcych.

Wyroby z bursztynu:

Kultura ta charakteryzuje się dużą umiejętnością rzeźbienia figurek  ludzkich i zwierzęcych z bursztnu (Ryc. 1, 4) np. Nidzica k. Olsztyna, Kuklanka woj. podlaskie, Wiślina woj. pomorskie. Spotykane są symbole płodności w postaci fallusów.

Ryc. 4  Figurki ludzkie i zwierzęce z bursztynu k. ceramiki dołkowo-grzebykowej.

Paweł Zaręba 1998-1999